Telomerler, kromozom uçlarındaki koruyucu kapaklardır ve hücre bölündükçe kısalırlar. "Telomer nasıl uzatılır?" sorusuna internette sıkça iddialı cevaplar verilir. Aşağıda yalnızca insanlarla yapılmış belirli çalışmaların ne bulduğu var; bu çalışmaların hiçbiri takviye değerlendirmiyor ve hiçbiri "telomeri uzatmak ömrü uzatır" demiyor. Kan hücrelerindeki telomer uzunluğu bir biyobelirteç; nedensel bir uzun yaşam düğmesi olduğu kanıtlanmış değil.
European Heart Journal'da 2019'da yayımlanan randomize çalışmada (Werner ve ark.) 124 sağlıklı, önceden hareketsiz kişi altı ay boyunca haftada üç kez 45 dakika sürekli koşu (dayanıklılık), 4×4 interval antrenman veya direnç antrenmanı yaptı; bir kontrol grubu yaşam tarzını değiştirmedi.
Bu, insanlarda telomer uzunluğunun yaşam tarzıyla değişebildiğini gösteren en güçlü türden bir kanıt; ama sağlıklı genç-orta yaşlılarda, kan hücrelerinde ve altı ayda ölçüldü. Uzun vadeli sağlık sonuçlarını göstermiyor. VO2 max'ı artırma yazısında aynı çalışmanın fitness tarafı var.
Ornish ve arkadaşlarının 2013'te Lancet Oncology'de yayımladığı 5 yıllık takip çalışmasında, düşük riskli prostat kanserli 10 erkek diyet, aktivite, stres yönetimi ve sosyal destekten oluşan kapsamlı yaşam tarzı programını izledi; 25 erkek yalnızca aktif izlem yaptı. Göreli telomer uzunluğu program grubunda ortanca 0,06 T/S birimi arttı, kontrol grubunda 0,03 azaldı (fark p=0,03). Telomeraz aktivitesi 5. yılda gruplar arasında farklı değildi.
Yazarlar bunu kendileri küçük bir pilot çalışma olarak tanımlıyor ve daha büyük randomize çalışmalar gerektiğini belirtiyor. Katılımcılar belirli bir hasta grubu; sonuç genel nüfusa taşınamaz.
2020'de Advances in Nutrition'da yayımlanan meta-analiz, Akdeniz diyetine uyum ile telomer uzunluğunu inceleyen 8 kesitsel çalışmayı (toplam 13.733 kişi, 5 ülke) birleştirdi: daha yüksek uyum, tüm katılımcılarda biraz daha uzun telomerle ilişkiliydi (standardize ortalama fark 0,130; %95 GA 0,029-0,231); yalnızca erkeklerde ilişki anlamlı değildi.
Kesitsel çalışmalar bir anlık görüntüdür: daha uzun telomerlerin diyetten mi, yoksa sağlıklı kişilerin daha çok bu diyeti izlemesinden mi kaynaklandığını ayıramaz. Yazarlar da daha büyük prospektif çalışma ve klinik denemelere ihtiyaç olduğunu vurguluyor.
Telomerler yazımızda da geçen 2004 PNAS çalışmasında (Epel ve ark.), sağlıklı premenopozal kadınlarda en yüksek algılanan stres düzeyi, en düşük stresli kadınlara göre en az bir on yıllık ek yaşlanmaya denk gelen daha kısa telomerle ilişkiliydi. Bu da bir ilişki gösteriyor, nedensellik değil; ama kronik stresin yönetiminin neden bu konuşmaların bir parçası olduğunu açıklıyor.
Kesin bir yöntem yok. 124 kişilik randomize bir çalışmada altı aylık dayanıklılık ve interval antrenmanı telomeraz aktivitesini ve kan hücrelerindeki telomer uzunluğunu artırdı; direnç antrenmanı artırmadı. Bu, uzun vadeli sağlık faydası kanıtı değildir.
Bunu gösteren bir çalışma bu yazıda yok. Telomer uzunluğu bir biyobelirteç; uzamasının hastalık veya ölüm riskini azalttığı bu çalışmalarda gösterilmedi.
Kesitsel çalışmaların meta-analizinde (13.733 kişi) daha yüksek Akdeniz diyeti uyumu biraz daha uzun telomerle ilişkiliydi. Bu bir ilişkidir; nedensellik göstermez.
2004'te yapılan bir çalışmada yüksek algılanan stres, sağlıklı kadınlarda daha kısa telomerle ilişkiliydi. Bu bir ilişkidir; nedensellik kanıtı değildir.